Seyrü Süluk Nedir? Seyru Süluk Ne Demektir?

| 30 Mart 2015 |
Seyrü Süluk Nedir? Seyru Süluk Ne Demektir?


Seyrü Süluk Nedir? Seyru Süluk Ne Demektir? Ehli Süluk Kime Denir? Süluk İlmi Nedir? Sâlik Ne Demektir? Fena Fillah Ne Demektir? Beka Billah Ne Demektir? Dini kavramlar, İslami Terimler, İslam Ansiklopedisi

Seyrü Süluk Nedir? Seyru Süluk Ne Demektir? Ehli Süluk Kime Denir? Süluk İlmi Nedir? Sâlik Ne Demektir? Fena Fillah Ne Demektir? Beka Billah Ne Demektir? Dini kavramlar, İslami Terimler, İslam Ansiklopedisi

(السلوك)

Tâlibin bir mürşidin gözetiminde yaptığı mânevî yolculuk anlamında tasavvuf terimi.
Sözlükte “yola girmek, yolda yürümek; (bir şey) başka bir şeyin içine nüfuz etmek, katılmak, intikal etmek” anlamlarına gelen süluk kelimesi tasavvufta “insanı Hakk’a ulaştıran tavır, amel, ibadet, fiil, hareket ve davranış tarzları” mânasında kullanılmıştır. Süluk, “yol” anlamına gelen ve terminolojide benzer çağrışımlara sahip olan tarîk ve tarîkat kavramlarından daha kapsamlıdır. Tarikat, belli bir şeyh etrafında toplanmış mürid ve muhiblerden oluşan tasavvufî bir cemaati ifade ettiği halde sülukte böyle kurumun varlığı şart değildir. Süluk kelimesi, ilk dönem tasavvuf klasiklerinde dinî hayatla ilgili bütün fiilleri kapsayan geniş bir kullanıma sahipken XII. yüzyılda tarikatların ortaya çıkmasından sonra daha çok “Hakk’a ulaşma yolunda belli tasavvufî âdâb ve erkânın uygulanması” anlamını kazanmıştır. Süluke bir tasavvuf terimi olarak ilk defa Abdülkerîm el-Kuşeyrî’nin Tertîbü’s-süluk adlı eserinde rastlanmaktadır. Süluk, tarikatlar sonrası dönemde genellikle aynı anlama gelen seyr kelimesiyle birlikte (seyrü süluk) kullanılmıştır.

Tasavvuf “süluk ilmi” şeklinde tarif edilir. Bu ilmin konusu, tâlibin Hakk’a erme yeteneğini kazanmak için nefsini dünya kirlerinden arındırması, ahlâkını düzeltmesi ve güzelleştirmesi, amacı da nefsini ve rabbini bilmesidir. Tasavvuf yoluna girmek yani süluk yapmak isteyene “tâlib”, yolun başlangıcında olana “mübtedî”, bu yolda mesafe katedene “sâlik” (ehli süluk), yolun sonuna ulaşana “müntehî” denir. Sâlik mübtedî ile müntehî arasındaki mertebededir. Sülukün nefisteki başlangıcı tövbenin ardından kalbin uyanıklık (yakaza) halinde olması, sonu ise Hakk’a vuslatın (fenâ fillâh) ardından Hak ile bâki olmaktır (bekā billâh). Sûfîlere göre sülukün birtakım aşamaları vardır. Bunlara makāme, menzil, medrece, akabe gibi isimler verilir. Bu aşamalar üçe, ona, yüze ve bin bire kadar varan gruplar halinde tasnif edilmiş, bu konuda kitaplar yazılmıştır. Hâce Abdullah-ı Herevî’nin Menâzilü’s-sâǿirîn’i bunların en meşhurudur. Seyrü süluk sırasında bir makama tam olarak gerçekleştirilmeden bir sonraki makam geçilemez. Aksi takdirde bu makamdaki eksiklik daha sonraki makamlarda devam eder ve nihayete ulaşana kadar sülukü olumsuz yönde etkiler.

Muhyiddin İbnü’l-Arabî kelimenin sözlükteki “katılmak, intikal etmek” anlamından hareketle sülukü “mâna, sûret ve bilgide bir yerden başka bir yere intikal etme, makamlar üzerinde yürüme” şeklinde tanımlamıştır. Ona göre mânada süluk bir ibadet menzilinden başka bir ibadet menziline, sûrette süluk Allah’a yaklaşmak için farz kılınan bir amelden emir ve nehiy şeklinde Allah’a yakınlaşmayı sağlayan başka bir amele, bilgide süluk bir makamdan başka bir makama, esmâ-i ilâhiyyede bir isimden başka bir isme, bir tecelliden başka bir tecelliye, bir nefisten başka bir nefse intikaldir (Fütûĥât, II, 380-381). İbnü’l-Arabî süluk ve sâliki sâlikin amacına ve Allah’ı bilmedeki mertebesine göre farklı türlere ayırır: Nefsiyle süluk eden, rabbiyle süluk eden, hem nefsiyle hem rabbiyle süluk eden ve sâlik olmayan sâlik. Nefsiyle süluk eden sâlik, “Kulum ben onu sevinceye kadar bana nâfile ibadetlerle yaklaşır” kutsî hadisinde belirtildiği üzere Allah’ın sevgisine ulaştıran nâfile ibadetlerle kendi başına Hakk’a yaklaşmaya çalışır. Bunları hakkıyla yerine getirip hadisin ikinci kısmındaki, “Onu sevdiğimde gören gözü, işiten kulağı olurum” mânası uyarınca Hak ile gören ve Hak ile işiten sâlike rabbiyle süluk eden sâlik denir. Böylece o kurb-i nevâfil mertebesine, makām-ı cem‘e ulaşmış olur. Hem nefsiyle hem rabbiyle süluk eden ise kurb-i nevâfil mertebesine vardığında Hakk’ın işitme ve görme gücü olduğunu zevk bakımından idrak eder. Sâlik olmayan sâlik, “Attığında sen atmadın, lâkin Allah attı” âyetinin (el-Enfâl 8/17) mazharıdır. O, nefsinin kendi kendine süluk edemeyeceğini görüp hem nefsi hem de rabbiyle birlikte süluk ettiğini anlar (a.g.e., II, 381-382). İbnü’l-Arabî’ye göre sâlik, makam ve menziller arasında sadece bilgi veya tasavvurla değil amel ve hal ile yürüyen kimsedir. İlmi ayn haline getirir, bildiğini gözle görür. Bu sebeple bilgisinde şüphe söz konusu değildir. Süluk sadece nazarî-kitabî bilgi ve tasavvurla olmaz. Sâlikin kazandığı bilgiye göre yaşaması, ilme’l-yakīn mertebesinden ayne’l-yakīn ve hakka’l-yakīn mertebesine ulaşması şarttır. Meselâ bir tâlibin rıza makamı hakkında bilgi sahibi olması yetmez, rıza halini tecrübe etmesi bir zorunluluktur; aksi takdirde rızanın hakikati idrak edilemez.

Abdurrahman-ı Câmî sâlikleri Hakk’a ermek isteyenler ve cennete girmek isteyenler şeklinde iki kısma ayırır. Sûfîler ve melâmetîler birinci; zâhidler, âbidler, fakirler ve hâdimler ikinci gruba dahildir. Câmî, sâlik olmadıkları halde samimi bir şekilde onları örnek almaya gayret edenler bulunduğu gibi sâlik gibi görünüp aslında riyakâr ve menfaat endişesi taşıyan zümrelerin de mevcudiyetine dikkat çeker (Nefeĥâtü’l-üns, s. 4-12). Tâlibin yetenekli, hevesli, samimi, azimli ve dürüst olması sülukün ilk şartlarındandır. Bu niteliklere sahip olan kimse belli bir deneme ve hazırlık döneminden sonra şeyh ya da şeyhin tayin ettiği halife tarafından süluke tâbi tutulur. Sülukün bilgili, tecrübeli, ihlâslı, yetenekli, sâlih ve takvâ sahibi, sülukünü tamamlamış bir mürşidin gözetiminde gerçekleştirilmesi gerekir. Zira süluk süreci zorluklarla ve tehlikelerle doludur. Tâlibin bu yolda tek başına yürümesi yolda kalmasına, yolu şaşırmasına veya yolda ayağı kayıp ümitsizliğe düşmesine sebep olabilir. Sâlikin süluk sürecinde uyması gereken birtakım kurallar vardır. Bunlara süluk âdâbı, tarikat âdâb ve erkânı denir. Âdâb ve erkân gözetmeyen sâlik sülukünden olumlu bir sonuç alamaz ve kemale eremez. Sâlike yolda rehber olması için tasavvufî kaideler içeren âdâbü’s-süluk, âdâbü’l-mürîdîn ve atvâr-ı seb‘a türünden risâleler kaleme alınmıştır.

Süluk ehlinin tutmuş olduğu yola özel anlamda “meslek” denir. Tasavvufta Hakk’a giden yolların, mesleklerin gökteki yıldızlardan daha çok, mahlûkatın nefesleri kadar olduğu kabul edilir. Bu sebeple meslekler birbirinden farklı olabilir. Bu fark süluk ehlinin bilgi, amel, azim, mizaç, tabiat, meşrep, deneyim ve yeteneklerinin farklılığından kaynaklanır. Ebü’n-Necîb es-Sühreverdî mesleklerin farklı, maksadın ise bir olduğunu, süluk ehlinin hal ve makamlarına göre amaçların da farklılaşabileceğini belirtir. Sâliklerin meslekleri ibadet ve taate, riyâzet ve perhizkârlığa, halvet ve inzivaya, seyahat ve sefere, hizmete, mücâhede ve çileye, melâmete, tevazua, öğrenme ve sohbette bulunmaya ağırlık ve öncelik verecek şekilde türlü türlü olabilir (Âdâbü’l-mürîdîn, s. 24). Mesleklerin farklılığı süluk ehline kolaylık sağlamakta, amaçlarına ulaşmalarına yardım etmektedir. Sâlikler hangi mesleği benimserse benimsesin dinin emirlerine uyduğu, kötülüklerden kaçındığı sürece hak dairesindedir ve doğru yoldadır (Zerrûk, s. 34).

Sûfîler süluk ile cezbe, sâlik ile meczup arasındaki ilişki üzerinde durmuşlardır. Cezbe ve süluk itibariyle dört türlü sâlik vardır: Sırf meczup, sırf sâlik, meczup olan sâlik, sâlik olan meczup. Sırf meczup ilâhî bir cezbeyle kendinden geçen ve bir daha kendine gelemeyen velîdir. Kendinden geçmiş bir halde bulunduğundan, kesret âleminin, şeriatın ve tarikatın faydalarını bilmediğinden başkasını irşad etmeye yetkili değildir. Sırf sâlik sülukünü tamamladığı halde ilâhî bir cezbeye ve inâyete mazhar olmamış kimsedir. Rabbânî vuslattan perdeli olduğu için mürşidlik yapamaz. Meczup olan sâlik önce riyâzet ve hizmetle tarikata süluk eden, sülukü esnasında ilâhî bir cezbe ve muhabbete nâil olup vahdet zevki meşrebine galip gelen sâliktir; ancak temkin mertebesine eremediğinden yine mürşid olamaz. Sâlik olan meczup ise mürşidlik vasfına gerçek mânada hak kazanandır. Çünkü sülukten önce cezbeye tutulmuş, Hakk’ın tecellisiyle fâni olduktan sonra Hak ile bâki olmuş, mahv ve fenâ halinden sonra seyrü süluk ile sahv ve bekā haline erişmiş, kesrette vahdeti müşahede etmiş, mahbûbiyet makamına ulaşmış ve Hakk’ın hilâfeti mertebesini kazanmıştır (Tehânevî, I, 37, 758; Şehâbeddin es-Sühreverdî, s. 83-90; Abdurrahman-ı Câmî, s. 5-12).

Tasavvuf literatüründe süluk terimi seyr, sefer, mi‘rac, isrâ kelimeleriyle yakın anlamda kullanılır. Tasavvuf yolunu tutmak, yolda ilerlemek, yolun sonuna varmak ve ardından yolun başına geri dönmek şeklinde kavis çizen sülukün Allah’a (seyr ila’llah), Allah için (seyr li’llâh), Allah üzere (seyr ala’llah), Allah ile birlikte (seyr maa’llah), Allah’ta (seyr fi’llâh), Allah’la (seyr bi’llâh) ve Allah’tan (seyr ani’llâh) olmak üzere çeşitli seyirleri vardır. Allah’a doğru seyrin sonu varsa da Allah’ta seyrin sonu yoktur. Sülukün başı, ortası ve sonu gibi sözler seyr ila’llah ile ilgilidir (Tehânevî, I, 758). Hakk’a doğru yapılan seyrü sefer, urûc-suûd, Hak’tan yapılanı nüzûl rücû terimleriyle ifade edilir. Hakk’a sefer halinde olup henüz seyr fi’llâha ulaşmamış sâliklere ehl-i cenâib denir. Sûfîlerin Hakk’a doğru yaptıkları mânevî süluk metinlerde ruhî mi‘rac şeklinde tasvir edilmiştir. İbnü’l-Fârız “Nazmü’s-süluk” adlı kasidesinde, İbnü’l-Arabî el-Fütûĥâtü’l-Mekkiyye ve el-İsrâ ile’l-maķāmi’l-esrâ isimli eserlerinde sülukü bu şekilde algılamıştır. Sultanların, vezirlerin, ulemânın, zenginlerin, eşrafın, çiftçi ve köylülerin, tüccarın, sanat erbabının yaşama biçimleri, bunları düzenleyen kurallar, gelenek ve görenekler, töreler süluk terimi ile ifade edilir. Necmeddîn-i Dâye, Mirśâdü’l-Ǿibâd adlı eserinde (s. 409-484) bu meslek sınıflarının sülukü hakkında bilgi verir. Fazlullah b. Rûzbihân el-Huncî’nin Sülukü’l-mülûk adlı eserinin konusu da (nşr. Muhammed Ali Muvahhid, Tahran 1362 hş. / 1983) hükümdarların siyaset ve idare tarzıdır.

BİBLİYOGRAFYA:
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “slk” md.; Tehânevî, Keşşâf, İstanbul 1317, I, 37, 758; Kāmus Tercümesi, III, 1048; Hakîm et-Tirmizî, Keyfiyyetü’s-süluk ilâ Rabbi’l-Ǿâlemîn, Kahire 1993; Kuşeyrî, Tertîbü’s-süluk, Bağdad 1968; Ebü’n-Necîb es-Sühreverdî, Âdâbü’l-mürîdîn, Kahire 2005, s. 24; Şehâbeddin es-Sühreverdî, ǾAvârifü’l-maǾârif, Beyrut 1966, s. 83-90; İbnü’l-Arabî, el-Fütûĥât, II, 380-382; Necmeddîn-i Dâye, Mirśâdü’l-Ǿibâd (nşr. M. Emîn Riyâhî), Tahran 1365 hş., s. 409-548; Kâşânî, Iśŧılâĥâtü’ś-śûfiyye, s. 99; İbnü’l-Hâc el-Abderî, el-Medħal, Kahire 1401/1981, III, 158; Abdurrahman-ı Câmî, Nefeĥâtü’l-üns (nşr. Mahmûd Abîdî), Tahran 1370 hş., s. 4-12; Zerrûk, ĶavâǾidü’t-taśavvuf, Kahire 1989, s. 34; İsmâil Rusûhî Ankaravî, Minhâcü’l-fukarâ, Bulak 1256/1840, s. 28; İmâm-ı Rabbânî, Mektûbât, İstanbul 1963, I, 315-327; Seyyid Mustafa Râsim Efendi, Tasavvuf Sözlüğü: Istılâhât-ı İnsân-ı Kâmil (haz. İhsan Kara), İstanbul 2008, s. 628-634; L. Lewisohn, “Sulūk”, EI² (İng.), IX, 861-863; Ali Refîî, “Sâlik”, DMT, IX, 21-25; Hatice Bû Türâbî, “Süluk”, a.e., IX, 268.

TDV. İslam Ansiklopedisi / Süleyman Uludağ


Etiketler :   , , , , , , , , , , , , ,

Bu Yazı Toplam - 365 - Defa Okundu



Benzer yazılar